Camino de Santiago

(Bij het samenstellen van het onderdeel "Camino de Santiago" is o.m. gebruik gemaakt van artikelen in "De Jacobsstaf", het kwartaalblad van het Nederlands Genootschap van Sint Jacob).

• routes in Nederland en België

• routes in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland

• routes in Frankrijk

• routes in Spanje

• Codex Calixtinus

routes in Nederland en België

Het is mogelijk om helemaal vanuit Nederland, via België en Frankrijk, naar Santiago de Compostela te lopen aan de hand van reisgidsen èn markeringen onderweg. In feite gaat het om twee routes, beide via Vézelay (Frankrijk). De ene volgt daarna de weg van Vézelay, in drie varianten, naar Saint-Jean-Pied-de-Port (en verder, Spanje in), de andere steekt eerst door naar Le-Puy-en-Velay om daar aan te sluiten op de GR 65.

Voor fietsers zijn er zelfs twee, in het Nederlands beschreven, routes naar Santiago: één door West-Frankrijk (de St. Jacobs Fietsroute), de andere door het midden (de route Langs Oude Wegen). Sommige lopers maken -bij gebrek aan andere informatie- gebruik van de westelijke variant, omdat deze korter is dan de hiervoor genoemde looproute over Vézelay. 

Hierna vind je meer informatie, respectievelijk over de trajecten in:

• Nederland en in
• België

St. Jacobus: raam van de kapel van de Locatie Zwijndrecht van het Dordtse Albert Schweizer Ziekenhuis (pelgrims kunnen daar ook overnachten)

Nederland
In Nederland zijn er enkele aanlooproutes die nadrukkelijk in het teken van het pelgrimeren staan:

• Van Wad tot IJ, van Wieringen naar Haarlemmerliede, met een aansluiting op:
• het Pelgrimspad (Lange-afstand-wandelpad (LAW) 7), van Amsterdam, via Den Bosch, naar Visé (België; met aansluiting op de "Via Mosana", zie: routes in België); 
• het Jabikspaad, van Sint-Jacobiparochie (Friesland) naar Hasselt (Overijssel) en het Pelgrimspad, van Uithuizen (Groningen) naar Hasselt. 
  In Hasselt kun je overstappen naar het Hanzestedenpad (streekpad 11) naar Doesburg. Vandaar is het slechts een klein stuk, bijvoorbeeld via het Graafschapspad (streekpad 8), naar Doetinchem. Daar kun je overstappen naar het Pieterpad (LAW 9) en vervolgens, in Millingen, naar
• het Jacobspad, van Millingen aan de Rijn naar  Eijsden (Limburg). Vandaar is het een klein stukje naar het Pelgrimspad (zie hiervoor).

Ook voor fietsers zijn er enkele routes in het teken van het pelgrimeren:

• de fietsvariant van de al genoemde route Van Wad tot IJ, naar Haarlem / Haarlemmerliede.
• de St. Jacobs Fietsroute, van Haarlem, via Breda en Tours (Frankrijk)
• de fietsvariant van het al genoemde Jabikspaad en de fietsvariant van het al genoemde Pelgrimspad Uithuizen - Hasselt. 
  Vanaf Hasselt kun je, bijvoorbeeld, via de Hanzeroute (onderdeel van de Landelijke Fietsroute (LF) 3) naar de Rijn en dan verder via 
• het Jacobspad, van Millingen aan de Rijn naar Eijsden. In Maastricht, vlak vóór Eijsden, kun je de Route langs Oude Wegen oppakken, naar de Pyreneeën (zie verder: routes in België).

langs het Pelgrimspad (LAW7)

langs het Jabikspaad

België
De routes in België worden gebruikt door pelgrims op doortocht, vanuit Nederland en Duitsland, èn natuurlijk door pelgrims uit eigen land.

Voor pelgrims te voet uit Nederland is vooral de aansluiting op het Pelgrimspad van belang, voor pelgrims uit Duitsland vooral de zogenoemde "Niederstraße", van Aachen, via Parijs naar Santiago de Compostela. Twee varianten van de Niederstraße in België zijn (goeddeels) beschreven:

• de "Via Gallia Belgica", van Tienen naar Saint Quentin (Frankrijk). Deze weg sluit echter nog niet aan op andere beschreven routes, noch aan het begin noch aan het eind
• de "Via Mosana", van Aachen door het Maasdal -vandaar de naam- naar Namen (Namur). Bovendien is de aansluiting van Maastricht (en daarmee het Nederlandse pelgrimspad) naar Luik beschreven.
  Vroeger liep de route van Namen verder naar Parijs. Er is echter (nog) geen actuele beschrijving van dat stuk. Er is wel een alternatief: de GR 654, van Namen via Vézelay (Frankrijk) naar Spanje. 

Voor andere aanlooproutes kan gebruik worden gemaakt van het uitgebreide netwerk van Grote Routepaden. 
Het Vlaams Genootschap van Santiago de Compostela wil 5 noord-zuid pelgrimspaden ontwikkelen langs historische etappe-plaatsen. Deze paden zullen aansluiten op het Nederlandse en het Waalse GR-net. Op de website van het Genootschap is meer informatie te vinden, met een globale kaart.

Voor fietsers zijn er onder meer twee fietsroutes vanuit Nederland, via België:

• de St. Jacobs Fietsroute, van Haarlem (Nederland), via Antwerpen en Tours (Frankrijk) naar Santiago de Compostela, en
• de route Langs Oude Wegen, van Maastricht (Nederland) via Bastogne en Vézelay (Frankrijk) naar Oloron-Sainte-Marie of Saint-Jean-Pied-de-Port, met aansluiting op de St. Jacobs Fietsroute

Namen (Namur)

reisgids "Via Mosana"

routes in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland

Voor pelgrims uit Duitsland zijn er twee, oude hoofdroutes naar Spanje:

• de Niederstraße (via Aachen en Parijs), en

• de Oberstraße (via Konstanz, Einsiedeln, Genève en Le Puy-en-Velay)

Belangrijke aanlooproutes in Duitsland zelf zijn de "Königsweg", van de Duits-Poolse grens naar Aachen (Niederstraße), en de "Goldene Straße", van de Duits-Tsjechische grens naar Konstanz (Oberstraße).
De Oberstraße is tevens de hoofdroute door (noordwest) Zwitserland, naar Genève en vervolgens Le Puy-en-Velay (Frankrijk). De routes door Oostenrijk sluiten uiteindelijk ook aan op de Oberstraße.
De Nieder- en Oberstraße zijn ingetekend op het kaartje bij routes in Frankrijk. 
Naast de genoemde hoofdroutes zijn er veel kortere aanlooproutes en regionale Jakobswegen, vooral in Duitsland.

Jakobsweg in Zwitserland

Duitsland: de Niederstraße
De Niederstraße loopt vanaf Aachen naar Namen (Namur). Dit traject, de "Via Mosana", is beschreven. Vroeger liep de route verder naar Parijs. Er is echter (nog) geen actuele beschrijving van dat stuk. Alternatief: de GR 654, van Namen via Vézelay (Frankrijk) naar Spanje.
Wat betreft de aanloop, in Duitsland, naar Aachen wijzen we hier met name op de "Königsweg". Dit was tevens de hoofdroute voor pelgrims uit Polen. De Königsweg liep van Breslau (Polen), via Görlitz, Eisenach en Köln naar Aachen. Een flink deel van deze weg is inmiddels beschreven.

onderweg

Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland: de Oberstraße
De Oberstraße loopt van Konstanz (aan de Bodensee), via Einsiedeln en Genève, naar Le Puy-en-Velay (Frankrijk). De route is beschreven, inclusief aanlooproutes vanuit Waldshut en Basel èn inclusief een variant naar Arles (Frankrijk).
Wat betreft de aanloop, in Duitsland, naar Konstanz noemen we hier met name de "Goldene Straße". Dit was tevens de hoofdroute voor pelgrims uit Tsjechië en Polen. De Goldene Straße liep van Krakow (Polen), via Praag en Pilsen (Tsjechië), naar Tillyschanz en vandaar via Nürnberg naar Konstanz. De Goldene Straße is nu vanaf Tillyschanz, aan de Duits-Tsjechische grens, beschreven.
Bovendien is er een beschreven route door de volle lengte van Oostenrijk: van de Oostenrijks-Slowaakse grens, via Wenen, naar de Oostenrijks-Zwitserse grens.

Jakobsweg in Zwitserland:
Thuner See

routes in Frankrijk

De vier hoofdroutes door Frankrijk naar Spanje zijn:

• de weg van Parijs (via Tours en Bordeaux)

• de weg van Vézelay (via Bourges of Nevers)

• de weg van Le Puy-en-Velay (via Conques en Moissac)

• de weg van Arles (via Toulouse)

Deze wegen zijn ingetekend op het kaartje hiernaast. De bekendste weg is die vanaf Le Puy-en-Velay (de GR 65). Inmiddels is en wordt hard gewerkt aan de beschrijving en bewegwijzering van de andere drie routes. 
Hetzelfde geldt voor de aanlooproutes vanuit Nederland en België, en vanuit Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland naar de genoemde halteplaatsen. Bovendien zijn er inmiddels enkele regionale aanlooproutes in Frankrijk zelf beschreven, onder meer in Bretagne, in de Elzas en van Cluny en Lyon naar Le Puy-en-Velay.
Aan het slot van dit onderdeel besteden we apart aandacht aan de oversteek van de Pyreneeën vanuit Sain-Jean-Pied-de-Port.

"Chemins de Saint-Jacques"
vergroten

het startpunt van de weg van Parijs: Tour Saint-Jacques

Le Puy-en-Velay

Moissac

Frankrijk: de weg van Parijs
De weg van Parijs (GR 655) is -deels globaal- beschreven. De route wordt nog weinig belopen en er zijn nog weinig aparte voorzieningen voor pelgrims. De weg voert langs hoogtepunten als Chartres, maar ook door de -zeker voor lopers- eindeloos lijkende naaldbossen van Les Landes.

Chartres: kathedraal

Frankrijk: de weg van Vézelay
Vanaf Vézelay zijn er twee hoofdvarianten: de route naar het zuidwesten (Saint-Jean-Pied-de-Port) en de doorsteek naar de weg van Le Puy-en-Velay, via de GR 3. Ook de zuidwestelijke route kent twee hoofdvarianten: de zogenoemde "historische weg" en de GR654 (met een variant via Nevers en één via Bourges). Deze routes zijn, goeddeels, bewegwijzerd en goed beschreven. Geleidelijk komen er meer overnachtingsplekken voor pelgrims. 
De doorsteek naar Le Puy is globaal beschreven. 

Vézelay

Frankrijk: de weg Le Puy-en-Velay (GR 65)
Dit is al jaren de, veruit, meest gevolgde aanlooproute naar Spanje, door soms prachtige landschappen en eeuwenoude stadjes, die getuigen van de rijke geschiedenis van de "Chemin de Saint-Jacques". De keerzijde van deze medaille is, dat deze route ook erg in trek bij groepen wandelaars, die vaak lang van tevoren reserveren, zodat pelgrims die op de "bonnefooi" lopen soms lastig een overnachtingsplek kunnen vinden.  

Conques

Frankrijk: de weg van Arles
De hoofdroute vanuit Arles loopt via Montpellier en Toulouse naar de Col du Somport, om daar aan te sluiten op de Camino Francés. Dit is de GR 653. Een andere mogelijkheid is om vanaf Montpellier door te steken naar Narbonne en vanaf daar “le Chemin du Piémont” te volgen, via Lourdes, naar Saint-Jean-Pied-de-Port. Via de GR 65 sluit deze route aan op de andere startvariant van de Camino Francés.

Tip: pelgrimspas
In Spanje kun je alleen gebruik maken van de "refugio's" als je een pelgrimspas hebt en deze dagelijks laat stempelen. Om voor een "compostelana" in aanmerking te komen, moet je je pas op het laatste "verplichte" stuk zelfs twee keer per dag laten stempelen. (Dus: de laatste 100 kilometer voor de lopers en de laatste 200 kilometer voor de fietsers). 
Je kunt tegen een kleine vergoeding een pelgrimspas halen bij het pelgrimsbureau in Saint-Jean-Pied-de-Port. Adres: 39, rue de la Citadelle, tegenover onze herberg. Je kunt de pas ook halen in, bijvoorbeeld, Roncesvalles of aanvragen bij de Jacobsvereniging in jouw land of regio.

een pelgrimspas met ons stempel

Vlak vóór Saint-Jean-Pied-de-Port, in Ostabat, komen de wegen van Parijs, Vézelay en Le Puy-en-Velay samen. (De weg van Arles sluit pas in Puente la Reina (Spanje) aan op de andere wegen). Het is dan nog zo'n 800 kilometer naar Santiago de Compostela.

Saint-Jean-Pied-de-Port is al eeuwenlang een belangrijke halteplaats vóór de oversteek van de Pyreneeën. "Pied-de-Port” betekent: “aan de voet van de pas”. De streek zelf wordt de Cize genoemd (in het Baskisch: Garazi). In de Codex Calixtinus (12e eeuw) wordt de oversteek van de Pyreneeën als volgt beschreven:

splitsing looproutes: "hoog" (1) of "laag" (2)

oriëntatietafel (Route Napoléon, 800 m); vlakbij kun je water tappen

vlak vóór de Col de Bentarte: het "croix Thibaud" (Route Napoléon, 1300 m); vóór dit kruis verlaat je de asfaltweg 

vlak na de Col de Bentarte: de schuilplaats

iets verderop: de "fontaine de Roland"

vlak na de Col de Lepoeder (Route Napoléon, 1410 m): splitsing: "links" > steile weg ("Camino con fuertes pendientes") of rechts > de  aanbevolen weg ("Camino recomendado") 

Vanaf  Saint-Jean-Pied-de-Port (op 146 meter) zijn er dus twee routes over de Pyreneeën naar Roncesvalles (op 952 meter):

• de hoge route, de "route Napoléon" of "chemin traditionel" (via de GR 65). Hoogste punt: de Col de Lepoeder, op 1410 meter
• de route door "het dal van Karel (de Grote)", via het gelijknamige dorp Valcarlos. Hoogste punt: de Puerto de Ibañeta, op 1057 meter. 

Voor lopers is de "route Napoléon" de gebruikelijke route. Fietsers gaan bijna allemaal via Valcarlos, via de D933 (deze is op het kaartje hiernaast in bruin ingetekend). 
Voor de lopers die via Valcarlos gaan is er een route uitgezet die de D933 zoveel mogelijk mijdt. De beide looproutes zijn op het kaartje hiernaast ingetekend (in geel en rood). Vlak nadat je via de Porte d'Espagne het ommuurde deel van Saint-Jean-Pied-de-Port verlaat, scheiden de routes zich. Op een bord langs de weg wordt dat duidelijk aangegeven (zie foto).. 

Bereid je goed voor op deze etappe en hou er echt rekening mee dat je de bergen overgaat. Het weer kan snel omslaan en bij mist moet je extra opletten. In het voorjaar en in het najaar kunnen sneeuw, kou, modder en harde wind de oversteek gevaarlijk maken. Vandaar de volgende tips:

• doe het kalm aan en ga, zeker als je in Saint-Jean start, goed bij jezelf na of je echt klaar bent voor je tocht en voor de oversteek van de bergen. Bedenk dat veel pelgrims al binnen enkele dagen blessures krijgen, omdat ze te hard van stapel lopen. (Een deel daarvan moet de tocht zelfs al in Pamplona afbreken!). Gun jezelf dus de tijd om een goed ritme te vinden. Beslis of je meteen van start wilt gaan of dat je eerst wat wilt acclimatiseren, bijvoorbeeld door een dagje in Saint-Jean te blijven of door de oversteek in twee dagen te maken.
  (Als je een redelijke tot goede conditie hebt en voldoende bent uitgerust is de oversteek te voet naar Roncesvalles goed in één dag te doen (gemiddeld in 8 uur, exclusief pauzes). De meeste fietsers rijden in één dag naar Pamplona).
• kies je route, nádat je bij het pelgrimsbureau (39 rue de la Citadelle, tegenover onze herberg) hebt geïnformeerd naar de weersomstandigheden. Als men je adviseert om de hoge route niet te nemen, doe dat dan ook niet. Bij slecht weer is de markering moeilijker te vinden en gebeuren er nog te vaak ongelukken.
• als je ervoor hebt gekozen om onderweg te overnachten en de hoge route te volgen, zijn er twee mogelijkheden: Ferme Ithurburia (Hounto), na circa 1,5 uur lopen, en Refuge auberge Orisson, na circa 2,5 uur lopen. Zorg dat je tijdig een plaats reserveert. (Let op: als Orisson vol is, biedt men je soms aan, je elders onderdak  te brengen. Dat is in het dorpje Saint-Jean-le-Vieux: terug de berg af naar Saint-Jean-Pied-de-Port en dan nog 5 km. naar het oosten!). Na Orisson is er nog slechts één, zeer eenvoudige, schuilplaats en één bron (de "fontaine de Roland"), verder niets! (nb: als het lang erg warm is, kan deze bron leeg zijn).
• vlak na het hoogste punt op de hoge route (bij goed weer zie je daar voor het eerst Roncesvalles beneden je liggen) kun je kiezen tussen een steile afdaling, door het bos, of een langere afdaling, via de Puerto de Ibañeta. We raden je sterk aan om voor de langere afdaling te kiezen. (De splitsing is met wegwijzers aangegeven (zie foto)).
• als je ervoor hebt gekozen om de lage route te volgen en onderweg te overnachten, ligt het voor de hand om dat in Valcarlos te doen, het eerste dorpje na de Frans-Spaanse grens. Er zijn daar verschillende overnachtingsmogelijkheden (er moet zelfs een kleine "refugio" zijn). Na Valcarlos zijn er nog slechts enkele huizen, verder niets!
• tip voor de fietsers: vermijd Pamplona! 

Na alle waarschuwingen hebben wij nog maar één advies voor je: geniet van je tocht, het is een prachtige etappe !

In Roncesvalles aangekomen kun je overnachten bij het klooster, dat in 1132 is gesticht om onderdak te bieden aan pelgrims. De bergetappe was toen nog veel zwaarder dan tegenwoordig. Zo zwierven er nog wolven in dit gebied. Er zijn tijden geweest dat het klooster jaarlijks aan 25.000 pelgrims een maaltijd gaf. Nu kun je terecht in twee restaurants.

routes in Spanje

De “Camino Francés” is de bekendste weg door Spanje. Nu deze Camino steeds drukker wordt, en volgens sommigen al veel te druk is, komt er steeds meer aandacht voor andere wegen, die ook al van oudsher naar Santiago de Compostela leiden. Wij beperken ons hierna tot:

• de Camino Francés (van de Franse grens naar Santiago)

• de Caminos del Norte (idem, (deels) langs de noordkust)

• de Camino de Fisterra (van Santiago naar Cabo Fisterra)

• de Vía de la Plata (van Sevilla naar Santiago)

Deze wegen zijn ingetekend op het kaartje hiernaast.

de Camino in 1648

huidige Caminos in Spanje (en Portugal) vergroten

Santiago de Compostela

Jakobsweg ("Done Jakue Bidea") in Baskenland ("Euskal Herria")

Puente la Reina

Tip: rij om Pamplona heen
De hoofdweg vanaf Roncesvalles (de N135) wordt richting Pamplona steeds drukker met autoverkeer. Inmiddels hebben daardoor enkele zware ongevallen met fietsers plaatsgevonden. Ook de drukke stad zelf is (nog) minder fietsvriendelijk geworden. 
Alternatief: sla bij Erro linksaf op de rustige NA 2330, die door een fraai dal naar Urroz leidt en daar op de NA 234 richting Campanas aansluiting biedt op de fietsroute vanaf de Col du Somport. 
Je vindt het alternatief in deel 3 van de gids van de hiervoor genoemde "St. Jacobs Fietsroute". (5e druk e.v.).

Spanje: de Camino Francés
De Camino Francés mag dan steeds drukker worden, ook door nieuwe bebouwing en nieuwe autowegen, de route is en blijft fascinerend: afwisselende landschappen, een rijke cultuur, een dicht netwerk van "refugios" en ... het onmisbare besef dat in meer dan 1000 jaar miljoenen pelgrims je zijn voorgegaan. 

De Camino Francés heeft twee startpunten, beide aan de Spaans-Franse grens in de Pyreneeën:

•       Roncesvalles, circa 30 kilometer ten zuiden van Saint-Jean-Pied-de-Port, en de

•       Col du Somport, circa 40 kilometer ten zuiden van Oloron-Sainte-Marie. Dit sluit aan op de weg van Arles.

De twee routes komen samen in Puente la Reina en volgen daarna hetzelfde spoor, naar Santiago de Compostela. Bijna alle reisgidsen beschrijven de beide startvarianten.

Tip voor lopers: vermijd het drukste deel van de Camino Francés
Het laatste stuk van de Camino Francés is heel druk. Veel mensen lopen immers alleen de laatste 100 kilometer (of fietsen alleen de laatste 200 kilometer) die als minimum gelden voor het verkrijgen van een "Compostela" (het pelgrimsdiploma). Inmiddels zijn er, minstens, twee goede alternatieven:

• de Camino de Invierno, en

• de zuidwestelijke slotvariant van de Vía de la Plata.

De Camino de Invierno begint bij Ponferrada (aan de Camino Francés) en eindigt bij Lalin (aan de Vía de la Plata, twee etappes ten zuidwesten van Santiago de Compostela). Deze variant gaat onder meer via de mooie vallei van de Sil en vermijdt daarmee de hoogten van O'Cebreiro (vandaar de naam: "winterweg"). 
Meer informatie vind je op de website Camino de Invierno, helaas alleen (nog) in het "Castellano" (Spaans) en "Galego" (Galicisch). 
Voor wat het waard is: de Camino de Invierno wordt ook officieel als "Camino de Santiago" erkend.

Spanje: de Caminos del Norte
De ontwikkeling van de Camino de Santiago en de herovering van Spanje op de Moren hangen sterk met elkaar samen. Voor de pelgrims uit de noordelijke landen was de Camino langs de noordkust van Spanje lange tijd de veiligste en dus de meest gebruikte route. Pas toen de Moren verder naar het zuiden waren teruggedreven ontwikkelde de Camino Francés zich tot de hoofdroute die het nog steeds is. 
De laatste jaren neemt de belangstelling voor de noordelijke kustweg snel toe. In feite gaat het niet om één weg, maar meerdere routes: “Los Caminos del Norte”. De varianten onderscheiden zich vooral door het moment waarop ze de Spaanse noordkust verlaten om, via het kustgebergte, aan te sluiten op de Camino Francés. De kortste variant is de Camino Vasco del Interior, van Irun (aan de Spaans-Franse grens), via Vitoria-Gasteiz, naar Santo Domingo de Calzada (circa 120 kilometer na Puente la Reina). De langste variant is de Camino de la Costa, van Irun, via Santander, Gijón en Ribadeo, naar Arzua (circa 40 kilometer vóór Santiago de Compostela). Van de tussenliggende varianten, beschreven vanaf de noordkust tot de aansluiting op de Camino Francés, noemen we hier nog:

• de Camino Primitivo, van Oviedo (circa 25 kilometer ten zuidwesten van Gijón), via Lugo, naar Palas de Rei (circa 70 kilometer vóór Santiago de Compostela), en 
• de Camino van Oviedo naar León.

Camino del Norte: 
San Sebastián - Donostia

Camino del Norte: vlak vóór Noja

Camino del Norte: Bilbao (Guggenheim)

Spanje: de Camino de Fisterra
De Camino Francés volgt een veel oudere pelgrimsroute, die al door de Kelten werd gebruikt (lees meer hierover bij de (sterren)weg). Die route liep door naar het, toenmalige, einde van de wereld. In de Middeleeuwen volgden veel christelijke pelgrims dit oude voorbeeld, door na Santiago de Compostela verder te lopen naar Cabo Fisterra: de Kaap aan het Einde van de Wereld. Deze oude traditie wordt door steeds meer pelgrims-van-nu opgepakt. 
Vanaf Fisterra kun je met de bus terug naar Santiago. De pelgrims in de Middeleeuwen deden dat natuurlijk te voet, helemaal naar huis.

Informatie over de route kun je onder meer krijgen bij het pelgrimsbureau in Santiago (adres: Rúa do Vilar 1). Je komt daar vanzelf als je je “Compostela” gaat ophalen, de oorkonde die verklaart dat je de Camino hebt gelopen of gefietst.

Spanje: de Vía de la Plata
De Vía de la Plata, van Sevilla naar Santiago, is een goed alternatief voor de Camino Francés of een mooie kans om de Camino daarná opnieuw te beleven, maar dan heel anders. Deze Vía is nog veel minder belopen en gaat door de stille binnenlanden van Spanje. De route voert door prachtige, in het zuiden soms Afrikaans aandoende, landschappen en boeiende steden en stadjes als: Sevilla, Mérida, Cáceres, Salamanca en Zamora.

De Vía de la Plata heeft twee slotvarianten, vanuit het dorpje Granja de Moreruela, circa 40 kilometer ten noorden van Zamora:

• de noordelijke variant sluit na circa 100 kilometer in Astorga aan op de Camino Francés,

• de westelijke variant loopt via Orense naar Santiago, langs een eigen, véél minder belopen route.

De meeste gidsen beschrijven de beide slotvarianten.

ergens onderweg


vlak vóór Salamanca

Codex Calixtinus

De Codex Calixtinus is één van de oudste geschriften over de Camino de Santiago en een prachtig voorbeeld van de rijke geschiedenis van deze pelgrimsweg. De Codex dateert uit de 12e eeuw en is vernoemd naar paus Calixtus II. Natuurlijk is er veel aandacht voor Jacobus, de wonderen die hij zou hebben verricht en de overbrenging van zijn stoffelijk overschot naar Galicië. De Codex maant de pelgrims ook aan tot goed gedrag en vervloekt iedereen die de pelgrims het geld uit de zak wil kloppen, zoals: verklede priesters, hoeren, geldwisselaars en ... bepaalde herbergiers. Het laatste deel van de Codex is vooral een praktische reisgids voor de pelgrim. Hierin worden de vier hoofdroutes door Franrkijk en de weg door Spanje beschreven.
Veel liederen uit de Codex Calixtinus worden nog steeds gezongen. We draaien deze muziek graag tijdens het ontbijt in onze herberg:

• "Miracles of Sant'iago; Music from the Codex Calixtinus", door Anonymous 4; uitgegeven door Harmonia Mundi, en
• "Pilgrimage to Santiago", door The Monteverdi Choir o.l.v. John Eliot Gardiner, uitgegeven door Monteverdi Productions Ltd.

Codex Calixtinus